Bác Ba Phi - nghệ nhân nói dóc nổi tiếng miền Tây

Qua khỏi trọng tâm xã Khánh Hải, huyện Đầm Dơi (Cà Mau) gần 5 km, cuối con đường nhựa ở ấp Lung Tràm là nơi cố nghệ quần chúng gian Nguyễn Long Phi (bác Ba Phi) sinh sống đến cuối đời. Dân miền Tây không xa lạ với bác Ba Phi bởi ông là nhân vật trong văn học dân gian gắn liền với những mẩu chuyện cười đơn sơ, mộc mạc gắn với đồng bưng, sản vật rừng U Minh. Căn nhà vách tôn nền đất này là nơi thờ nghệ nhân Ba Phi nhưng liền tù tù đóng cửa. Ảnh:Lin Ca Tại hội thảo quốc tế về chuyện cười dân gian Ba Phi được Bộ Văn hóa - Thông tin tổ chức 10 năm trước, các nhà nghiên cứu đều cho rằng giá trị nghệ thuật của truyện cười Ba Phi mang đậm phong vị của làng quê Nam Bộ. Tiếng cười sảng khoái vui tươi, gắn chặt với đồng ruộng, chim thú, cây rừng; không châm chọc, công kích các tầng lớp cai trị, nhưng giá trị nghệ thuật cao. Cụ thể như chuyện rắn tát đìa bắt cá, chọi đá làm máy bay rơi, leo cây ớt té gãy chân, le le tập thể dục, cọp vào nhà ăn gia súc nên chủ nghĩ kế bắt chúa sơn lâm xay lúa, tàu rùa chạy nhanh như tàu máy, rắn hổ mây tát nước khô cả đìa cá, lúa nở dưới nước, nếp dẻo đến mức treo được con chó trên xiên nhà, chim chóc bay rầm rầm che mát cả góc trời, cá rô ăn xoài nhiều nên nấu canh chua không cần dầm me hay chuột vừa chắp tay sau đít vừa hứng lúa... Chuyện kể của bác Ba Phi về sản vật ở Lung Tràm hay vùng rừng U Minh cái gì cũng to lớn, vĩ đại. Cảnh nghèo của con cháu bác Ba Phi Hiện tại ấp Lung Tràm nơi Ba Phi lập nghiệp có 3 căn nhà lá đơn sơ, phía sau là mộ nghệ nhân với hai người vợ Trần Thị Lữ và Lữ Thị Cham (Cà Cham). Mộ của người vợ thứ 3, cũng là mẹ của ông Hải không có ở Lung Tràm vì sinh con được 3 năm, bà bỏ Ba Phi về quê Mỹ Tho (Tiền Giang). Bác mẹ ông Phi ở Đồng Tháp Mười, bỏ xứ xuống vùng cực Nam sơn hà mưu sinh vào những năm 1880. Năm 1884, Nguyễn Long Phi sinh ra tại Rạch Mũi của huyện Cái Nước (Cà Mau). Mồ côi cha năm 15 tuổi, ông cáng đáng mọi chuyện trong gia đình vì là con cả trong gia đình 5 anh em. Ở tuổi “bẻ gãy sừng trâu”, Phi cao lớn, có sức mạnh hơn trai tráng trong vùng. Khi ấy gia đình cơ cực, ngày đi khai khẩn tìm miếng cơm manh áo nhưng đêm đến ông tham dự đờn ca vui vẻ với hàng xóm, được mọi người quý mến bởi tâm tính vui vẻ, khẳng khái và hay kể chuyện làm cuộn người nghe. Di ảnh bác Ba Phi và đường vào khu mộ của ông. Ảnh:Lin Ca Thấy Phi khỏe mạnh, thực thà nên Hương quản Tế giàu nhất vùng nhận vào làm thuê rồi gả ái nữ Trần Thị Lữ kém ông 6 tuổi. Tá điền gọi bà là Ba Lữ nên từ đó về sau mọi người gọi Phi bằng Ba Phi theo thứ của vợ. Thương rể siêng năng, cha vợ cắt đất cho Ba Phi đến 500 mẫu. Tương truyền khu đất ấy rộng từ ngã ba đường vào xã Khánh Hải chạy dài qua khỏi Lung Tràm. Sau đó ông hiến lại cho chính quyền, chừa hơn 50 ha cho con cháu canh tác đến tận hiện nay. Sống với vợ cả không có con, đêm đêm Ba Phi kéo đờn não ruột. Sợ ông buồn, bà Lữ bàn cách cưới vợ cho chồng. Lúc đầu Ba Phi không đồng ý nhưng vợ nhiều lần nại nên ông đồng ý sống với cô gái Khmer. Ở được vài năm, Cà Cham sinh cho Ba Phi 3 người con gái rồi bệnh mất ở tuổi 24. Chiến tranh tao loạn, Ba Phi mất đi hai đứa con gái, người còn lại đang sống ở huyện Trần Văn Thời. Đối với con trai Nguyễn Tứ Hải, mẹ ông này gặp Ba Phi rồi mang bầu trong những lần Hương quản Tế cho rể chở cá bán cho vựa ở Mỹ Tho. Ông Hải có 5 người con, vợ là bà Nguyễn Thị Anh (81 tuổi) sống một mình vì mâu thuẫn với con gái lớn đơn thân là bà Nguyễn Thị Dung. Theo bà Dung, trước khi mất, cha bà đã chia đất đầy đủ cho 2 con gái, 3 con trai và mọi người đều có sổ đỏ. Khi Nhà nước đầu tư vào Lung Tràm, lên phương án xây nhà tưởng vọng bác Ba Phi thì mẹ bà xảy ra xung đột với các con vì nghe theo lời con gái thứ tư. Giận mẹ, bà Dung dựng nhà lá ở riêng, bán nước uống cho khách lỡ đường nhưng quán ế ẩm nên đóng cửa. Cháu nội bác Ba Phi kể về cảnh nghèo và chuyện tranh chấp đất đai của gia đình. Ảnh:Lin Ca Không tương hỗ với con gái lớn, bà Anh ngay khóa cửa nhà đi đâu không ai rõ. Trong căn nhà vách tôn nền đất thờ Ba Phi với hai người vợ, di ảnh nghệ nhân đã bị gia chủ giấu mất. "Chính quyền vận động mẹ mang di ảnh ông nội đặt lên bàn thờ nhưng không được. Mẹ tranh chấp đất với các con, tòa đã có phán quyết nhưng mẹ đấu khiếu nại", bà Dung cho biết. Chủ tịch UBND xã Khánh Hải Trần Triều Tiên khẳng định căn nguyên chậm tiến độ xây dựng khu tưởng vọng bác Ba Phi là do gia đình bà Anh chưa giải quyết xong tranh chấp đất. "Đường được trải nhựa đến nhà bác Ba Phi cho thấy quốc gia rất quan hoài đến dự án mang ý nghĩa văn hóa của vùng. Đáng ra công trình xây dựng cùng lúc với khu tưởng niệm cố nhạc sĩ Cao Văn Lầu ở Bạc Liêu nhưng vì gia đình tranh chấp đất nên chưa biết bao giờ khởi công", ông Tiên cho biết thêm. Lin Ca